Sympozja-Konferencje w Tematyce bieżących zagadnieniach Pszczelarskich
Sympozjum w Sicienko na temat świadomego doboru linii pszczelej oraz problematyki związanej z poddawaniem matek pszczelich.
„Jak osiągnąć sukces w pasiece oraz stuprocentowe przyjmowanie matek w pasiece”
Adam Manyś z Pszczeli Park podsumowuje najczęstsze problemy które słyszy od pszczelarzy, którzy przyjeżdżają do niego po matki pszczele. Za tym zdaniem kryje się zwykle jedna z dwóch historii: Kilka lat kupowania matek tej samej linii, „matki były dobre a po kilku latach są coraz gorsze”. Nie mogę poddać matki, jaka jest przyczyna takiego stanu rzeczy.
Na wykładzie
dla koła pszczelarzy w Sicienko pod patronat
Pomorsko-Kujawski Związku Pszczelarzy w Bydgoszczy (wydarzenie z 6
października 2026 r.) właściciel
Pasieki Hodowlanej Pszczeli Park, który od 20 lat prowadzi pasiekę hodowlaną,
wskazał dwa problemy, które najczęściej widzi w pasiekach: brak świadomego
doboru linii i nieskuteczne poddawanie matek. Mają wspólny mianownik. W obu
przypadkach o wyniku decyduje pszczelarz, a winę zbiera matka.
Jakość matki to połowa wyniku. Drugą połowę ustalają dwie decyzje pszczelarza:
z jakimi trutniami zestawi jej linię i jak wprowadzi ją do rodziny.
Poniżej najważniejsze wnioski z wykładu. Tam, gdzie się dało, sprawdziliśmy je w literaturze. Tam, gdzie hodowca opiera się na własnej praktyce, piszemy to wprost.
Część 1. Genetyka: kiedy problemem jest dobór rodzicielski linii, a nie matka.
Należy pamiętać
że Heterozja działa w pierwszym pokoleniu:
Heterozja, czyli bujność mieszańców, to przewaga potomstwa dwóch
niespokrewnionych linii nad każdą z linii rodzicielskich. U pszczół może
dotyczyć zdrowotności, plenności, dynamiki rozwoju, a także miodności.
Zanim się na nią postawi, trzeba wiedzieć dwie rzeczy:
- Efekt zależy od kojarzenia i od cechy. W australijskim doświadczeniu Oldroyda
i Goodmana (1988) rodziny z matkami mieszańcowymi miały więcej czerwiu, a same
matki żyły dłużej niż matki z linii wsobnych (czystych rasowo), ale zbiór miodu
się nie różnił. W innych badaniach jedne krzyżówki dawały wyraźny wzrost
miodności, inne żaden albo spadek.
- Najsilniejsza heterozja występuje w pierwszym pokoleniu mieszańców (F1). W
kolejnych pokoleniach słabnie, więc trzeba ją odtwarzać, krzyżując linie od
nowa.
Z tej drugiej obserwacji wynika schemat doboru linii
opisany dalej.
Buckfast i Afrykańska w Brazylii: dwa krzyżowania, dwa przeciwstawne skutki
Hodowca
pokazuje heterozję na dwóch przykładach z historii pszczelarstwa.
Brat Adam i Buckfast. W 1916 roku do opactwa Buckfast w Anglii dotarła tzw. Choroba
akarioza (Acarapis woodi) z wyspy Isle of Wight. Według strony opactwa z
45 rodzin w klasztornej pasiece padło 29. Przetrwały rodziny z domieszką
pszczoły włoskiej i kraińskiej, a nie czyste miejscowe pszczoły czarne środkowoeuropejskie
(Apis mellifera mellifera). Brat Adam (Karl Kehrle) uznał to za
wskazówkę i przez kolejne dekady celowo łączył cechy różnych ras. Tak powstał
Buckfast. Późniejsze linie, w tym linia Elgon oparta na górskiej pszczole
monticola, kontynuują to podejście.
Prof. Warwick Estevam Kerr i pszczoły afrykanizowane. W 1956 roku brazylijski genetyk sprowadził matki pszczoły afrykańskiej (Apis mellifera scutellata), żeby uzyskać pszczołę wydajniejszą w tropikach niż pszczoły europejskie. W 1957 roku z pasieki doświadczalnej pod Rio Claro uciekło 26 rojów. Cechy afrykańskie, przede wszystkim silna obronność i rojliwość, przeważyły. Mieszańce rozprzestrzeniły się przez Amerykę Południową i Środkową aż do południa Stanów Zjednoczonych.
W wykładzie ten przypadek występuje jako „heterozja negatywna”. Precyzyjniej byłoby mówić o niekontrolowanym krzyżowaniu, w którym dominowały niepożądane cechy jednej z ras. Wniosek dla pasieki jest jednak ten sam: krzyżowanie to narzędzie, a nie gwarancja. Liczy się, co z czym się kojarzy i czy ktoś nad tym panuje.
Chów wsobny (Inbred): problem zwykłej pasieki:
Buckfast
i Brazylia to historie z podręczników. W codziennej praktyce częściej zdarza
się sytuacja odwrotna: zbyt bliskie pokrewieństwo, czyli chów wsobny.
U pszczół jego skutki widać bardzo konkretnie. O płci decyduje jeden gen (csd),
występujący w wielu wariantach. Samica rozwija się z zapłodnionego jaja tylko
wtedy, gdy oba warianty są różne. Jeśli są takie same, powstaje diploidalny
truteń, którego robotnice usuwają kilka godzin po wylęgu larwy. Gdy matka i
trutnie, z którymi się kojarzyła, są spokrewnieni, takich par przybywa.
Pokazał to polski badacz Prof. Jerzy Woyke w latach 60. XX wieku. U matek kojarzonych z braćmi mniej więcej połowa larw w komórkach pszczelich okazywała się diploidalnymi trutniami, które robotnice zjadały. W ulu wygląda to jak dziurawy, „rozstrzelony” czerw: puste komórki między zasklepionymi komórkami. Hodowca dodaje, że chów wsobny zwiększa też podatność rodzin na choroby i zmniejsza żywotność.
Dziurawy czerw to nie diagnoza. Podobny obraz dają choroby czerwiu, źle unasienniona lub stara matka, a w liniach higienicznych także usuwanie zamierającego czerwiu i poczwarek porażonych przez warrozę. Na ten ostatni efekt zwraca uwagę sam hodowca: pszczoły z silną cechą VSH wyrzucają wszystko, co zamiera, więc ubytki są lepiej widoczne. Zanim obwinisz genetykę, wyklucz te przyczyny.
Jak
pszczelarz sam wchodzi w chów wsobny?
Scenariusz, który hodowca zna z rozmów z klientami: rok po roku kupują matki
tej samej linii, często od tego samego dostawcy. Jeśli są to matki
nieunasiennione (N), unasienniają się w ich pasiece, a trutnie w tej pasiece
pochodzą od matek kupionych w poprzednich sezonach. Czyli od sióstr i kuzynek
nowych matek. Według hodowcy chów wsobny może się w ten sposób pojawić już w
drugim roku.
Nie każda pasieka jest narażona w tym samym stopniu. Matka kojarzy się średnio z kilkunastoma trutniami, a trutnie latają na trutowiska oddalone nawet o kilka kilometrów. W okolicy z wieloma pasiekami obce trutnie rozcieńczają wpływ własnych. Najbardziej narażone są pasieki położone w izolacji i te, w których większość rodzin pochodzi od jednej matki. Problem nie ogranicza się do kupowanych matek nieunasiennionych. Z tymi samymi trutniami kojarzą się matki z rójek, z cichej wymiany i z własnego wychowu.
Rotacja
linii co sezon:
Rozwiązanie, które hodowca stosuje i poleca, opiera się na dwóch faktach. Matkę
użytkuje się średnio około trzech lat, a heterozja jest najsilniejsza w
pierwszym pokoleniu. Wystarczy więc w kolejnych sezonach nabywać różne,
niespokrewnione linie.
By tego uniknąć zaleca stosowanie zakupu matek według opisu: pod nazwą
”A”, następnego roku linia „B”, następnego roku linia „C”, następnego roku
linia Meda ”M,” następnego roku linia
”A”, lub podobny układ na przemiennie. Tak by matki w trzecim roku nie spotkały
trutni spokrewnionych.
Nowe matki nie trafiają na trutnie od swoich sióstr i kuzynek, a robotnice w
rodzinach są mieszańcami pierwszego pokolenia, czyli tymi, w których heterozja
działa najmocniej.
Dwa
zastrzeżenia:- Linie muszą być naprawdę niespokrewnione. Trzy różne nazwy handlowe oparte na
tym samym materiale wyjściowym to nadal jedna rodzina. Pytaj hodowcę o
pochodzenie linii, nie tylko o jej nazwę.
- Nie musi to być jedna hodowla. Liczy się brak pokrewieństwa linii, a nie to,
gdzie je kupujesz.
Przy
wyborze linii hodowca ocenia łagodność, miodność, odporność na choroby i rozwój
wiosenny. Ten ostatni ma w Polsce szczególne znaczenie, bo większość pożytków
przypada na wiosnę, mniej więcej do akacji pod koniec maja, a lipa bywa
kapryśna. Jak dopasować linię do własnych pożytków, opisaliśmy w artykule [Na
co zwrócić uwagę przy wyborze linii hodowlanej pszczół].
Przy matkach unasiennionych naturalnie (UN) kojarzenie odbywa się już u hodowcy. W Pszczelim Parku matki unasienniają się w ulikach weselnych na czterech pasieczyskach, gdzie różne linie kojarzone są krzyżowo, tak żeby matki użytkowe były mieszańcami. Rotacja linii w pasiece ma jednak sens także przy matkach unasiennionych naturalnie UN. Trutnie z ich rodzin będą ojcami kolejnych matek w okolicy.
Część 2. Poddawanie matek pszczelich:
Tutaj omawiamy dwie metody, których Adam Manyś używa w swojej pasiece, i błędy, które sam popełniał.
Metoda pierwsza „na rójkę” :
Dla jakich matek stosuje ta metodę? Reprodukcyjnych (MR), których strata
kosztuje najwięcej.
Przebieg: Osierocenie około 3 dni; po ok. 3 dniach odebranie całego czerwiu (zostaje
ewentualnie ramka z pokarmem lub ciasto) i poddanie matki w klateczce; po
kolejnych ok. 3 dniach uwolnienie matki; po kolejnych 2 dniach pszczoły
wyjadają ciasto i uwalniają matkę; jak matka podejmie czerwienie wracamy z
ramkami z czerwiem.
Co z czerwiem? Na ok. 8 dni wstawiamy do innej rodziny; wraca, gdy nowa matka
zacznie czerwić i zostaje zaakceptowana w rodzinie.
Przyjęcia w pasiece hodowcy to ok. 95% do 99,9%
Liczby to obserwacje z pasieki hodowcy, a nie wynik kontrolowanego
doświadczenia. Brakujące 5% przy metodzie dziewięciodniowej przypisuje on
własnym błędom. Opisujemy je niżej.
-Dlaczego
metoda „na rójkę” jest tak skuteczna. Rodzina bez czerwiu nie ma z czego
wychować matki ratunkowej, więc nowa matka nie ma konkurencji a pszczoły nie
mają wyboru żadnego innego. To sytuacja podobna do roju: pszczoły bez matki i
bez czerwiu przyjmują nową matkę wyjątkowo łatwo. Ceną jest praca i przejściowe
osłabienie rodziny, dlatego hodowca stosuje tę metodę przy najcenniejszych
matkach.
-Na co uważać przy powtarzaniu tej metody. Czerw zabiera się z rodziny
osieroconej po około 3 dniach, więc pszczoły mogły już założyć na nim
mateczniki ratunkowe. Sprawdź ramki przed przeniesieniem. Przeoczony matecznik
wróci do ula razem z czerwiem.
Metoda druga „dziewięciodniowa”:
Dla jakich matek stosuje ta metodę? Głównie do unasiennionych naturalnie (UN).
Przebieg: Osierocenie rodziny około 9 do 11 dni; po tym czasie zerwanie mateczników i poddanie matki w klateczce; po kolejnych ok.2-3 dniach uwolnienie matki; po kolejnych 2 dniach pszczoły wyjadają ciasto i uwalniają matkę; jak matka podejmie czerwienie po około 8 dniach kontroluje czy nie budują mateczników.
-Dlaczego
dziewiąty dzień. Pszczoły zakładają mateczniki ratunkowe na młodych larwach. Po
9 dniach od usunięcia matki w ulu nie ma już larw na tyle młodych, żeby
wychować z nich nową matkę, a wszystkie założone mateczniki są zasklepione i
widoczne. Po ich zerwaniu jedyną matką, jaką rodzina ma, jest ta w klateczce.
Górna granica też ma uzasadnienie. W badaniu Adama Tofilskiego i Krystyny
Czekońskiej z krakowskiej Akademii Rolniczej, dziś Uniwersytetu Rolniczego
(2004), pszczoły zakładały mateczniki ratunkowe na czerwiu, który w chwili
osierocenia miał średnio około 3 dni. Rozwój matki od złożenia jaja do
wygryzienia trwał średnio 15,7 dnia, w zakresie od 14 do 18. Pierwsze matki
mogą się więc wygryzać około 12 dnia po osieroceniu, a pojedyncze nawet wcześniej.
Im dłużej po 9. dniu zwlekasz, tym większe ryzyko, że po ulu może chodzi już
młoda matka.
Czas
osierocenia wpływa na przychylność pszczół względem matki:Hodowca sprawdzał w swojej pasiece, jak długo rodzina musi pozostawać bez
matki. Porównywał 12, 24, 48 i 72 godziny w rodzinach z czerwiem i bez czerwiu.
Jego wnioski:
- w rodzinie bez czerwiu minimum to 48–72 godziny, przy takim osieroceniu
przyjęcia były praktycznie stuprocentowe,
- w rodzinie z czerwiem najlepiej sprawdziła się metoda dziewięciodniowa.
W literaturze spotyka się różne zalecenia, także poddawanie matki w klateczce
wkrótce po usunięciu starej. Obserwacje hodowcy wskazują, że przy cennej matce
dłuższe osierocenie jest bezpieczniejsze.
Za krótkie osierocenie nie zawsze kończy się zabiciem matki. Pszczoły mogą ją
pogryźć i uszkodzić, a po pewnym czasie wymienić jako wadliwą. Pszczelarz widzi
wtedy „słabą matkę od hodowcy”, chociaż przyczyna leżała w jego ulu.
Druga
matka w ulu:
Najczęstszą przyczyną nieudanych poddań, jaką hodowca znajdował w swojej
praktyce, jest druga matka w ulu. Zwykle mała i przypadkowa, taka, której nikt
się nie spodziewa. Może pojawić się na trzy sposoby:
1. Przeoczony matecznik. Mateczniki ratunkowe bywają małe, umieszczone na
środku plastra i łatwo je pomylić z zasklepem trutowym.
2. Mateczniki zerwane za wcześnie. Jeśli w ulu są jeszcze młode larwy, pszczoły
odciągną nowy matecznik.
3. Matka z zewnątrz. Młode, nieunasiennione matki wracające z lotów godowych
potrafią wejść do obcego ula. W pasiece hodowlanej, pełnej ulików weselnych,
zdarza się to tak często, że hodowca zakłada osieroconym rodzinom kratę
odgrodową na wylotek.
- Matka,
której nie dało się znaleźć. W
pułapkę z punktu 2 hodowca wpadł sam. Zerwał mateczniki za wcześnie, rano, a
matkę poddał dopiero wieczorem, kiedy ją przywiózł. Pszczoły odciągnęły mały
matecznik, który wyglądał jak czerw trutowy. Wygryzła się z niego drobna,
ciemna matka wielkości robotnicy, czerwiąca wyłącznie jajami trutowymi (matka
trutowa). Hodowca stracił na niej trzy matki unasiennione. Znalazł ją dopiero
pod koniec października, po kilkudziesięciu godzinach spędzonych przy tej
jednej rodzinie.
Żeby odciągnąć nowy matecznik, pszczoły potrzebują młodej larwy. Ryzyko wynika
więc nie tylko z samych kilku godzin zwłoki, ale przede wszystkim, że przed 9tym
dniem takie larwy w ulu jeszcze są. Matki wychowane awaryjnie ze starszych larw
bywają drobne i słabo rozwinięte. Stąd dwie zasady, które działają tylko razem:
nie wcześniej niż 9ty dnia oraz zerwanie mateczników i poddanie matki podczas
jednego otwarcia ula.
- Matka,
która nie chciała wyjść z klateczki. Druga
historia hodowcy: ciasto było wyjedzone, pszczoły wchodziły do klateczki, a
matka z niej nie wychodziła. Hodowcy się spieszyło, więc wypuścił ją ręcznie na
plaster. Następnego dnia leżała martwa na dnie ula. Okazało się że po ulu
chodziła druga matka.
Matka, która nie chce opuścić otwartej klateczki, sygnalizuje problem. Podobnie
pszczoły, które oblepiają klateczkę i gryzą klateczkę. W obu sytuacjach nie
uwalniaj matki. Szukaj drugiej matki albo przeoczonych mateczników.
Opisuje prosty test zamiast szukania matki „nie widziałem
matki”:
Pszczelarze, którzy przyjeżdżają do hodowcy po matki, często są pewni, że ich ul jest bezmateczny: nie ma czerwiu „ani
matki nie widzieli”. Odpowiedź Adama Manysia: to, że nie widziałeś matki, nie
znaczy, że jej nie ma. Matka przed unasiennieniem jest mała i ruchliwa, a każda
matka się chowa, na przykład między beleczkami ramek a węzą.
Doradza żeby zamiast szukać, zrobić test:
1. Wstaw do ula ramkę z jajami i młodymi larwami z innej rodziny.
2. Po dwóch dniach sprawdź, co się na niej znajduje , czy są mateczniki.
3. Jeśli są mateczniki, rodzina nie ma matki i można przejść do poddawania.
4. Jeśli mateczników nie ma, w ulu jest jakaś matka. Nowej matki nie poddawaj.
Hodowca omówił ten test na końcu wykładu, ale uważa, że od niego powinno się zaczynać każde poddawanie matki pszczelej.
Gdy matki nie da się znaleźć można połączyć z inną rodziną: Na matkę trutową albo matkę niewiadomego pochodzenia, której nie sposób znaleźć, hodowca zna jeden skuteczny sposób: połączenie z rodziną, która ma dobrą, czerwiącą matkę. Z jego obserwacji pszczoły zostają przy wartościowej matce, a niechciana matka zostaje wyeliminowana. W ten sposób rozwiązał też problem z opisaną wyżej matką trutową.
Zasady, o których należy pamiętać przy łączeniu rodzin:
- łącz wieczorem;
- pszczoły z rodziny bezwartościowej strząśnij przed wylotek rodziny z dobrą
matką; - otwórz wylotek żeby
przyspieszyć łączenie;
- poganiaj je do wylotka tak, żeby całe łączenie zamknęło się w godzinie;
- jeśli trwa to dłużej, rano możesz zastać pszczoły, które się wzajemnie zagryzły.
Z dwóch słabych rodzin powstaje jedna silna, a z pasieki znikają matki wadliwe i niewiadomego pochodzenia.
Część
3. Mateczniki po przyjęciu to jeszcze nie wyrokMatka przyjęta czerwi, a pszczoły zakładają mateczniki na jej czerwiu. Pierwszy
odruch: matka jest słaba, trzeba ją wymienić.
Hodowca opowiada historię, kiedy uczył się pszczelarstwa. Do nasypanej rójki z
miejscowych pszczół, mieszańców pszczoły środkowoeuropejskiej, poddali matkę
kraińską sprowadzoną z Niemiec, prawdopodobnie z linii Sklenar. Matka została
przyjęta i czerwiła, ale pszczoły raz po raz zakładały mateczniki na jej
czerwiu. Zrywali je co dziewięć dni, aż jej córki osiągnęły około 12 dni życia
i przejęły prace w ulu. Wtedy pszczoły same ścięły mateczniki, a matka czerwiła
dalej bez problemów.
Robotnica
rozwija się 21 dni, do tego 12 dni życia, czyli ponad miesiąc od rozpoczęcia
czerwienia. Tyle cierpliwości wymagała matka, która na pierwszy rzut oka
wyglądała na „nie wartościową”.
Hodowca tłumaczy to konfliktem rasowym między starymi rasami pszczoły a matką
innej rasy. Zaznacza jednak, że podobne zachowanie widywał także przy
poddawaniu matek siostrzanych, więc rasa nie jest jedynym wyjaśnieniem. Wniosek
praktyczny nie zależy od przyczyny. Jeśli matka czerwi prawidłowo, mateczniki w
pierwszych tygodniach po poddaniu zrywaj i daj rodzinie czas na wymianę
pokolenia pszczół. Inaczej jest, gdy matka czerwi słabo albo ma ślady
pogryzienia. Wtedy wymiana przez pszczoły może mieć uzasadnienie.
Podsumowanie:
Zanim uznasz matkę za słabą lub wadliwą.
Zanim zgłosisz hodowcy, że matka się nie sprawdziła, sprawdź:
- Linie: czy w ostatnich latach do pasieki trafiały matki różnych,
niespokrewnionych linii?
- Czerw: czy dziurawy czerw nie ma innej przyczyny, takiej jak choroba, warroza
destruktor czy słabe unasiennienie?
- Bezmateczność: czy potwierdził ją test ramki, a nie to, że matki nie było
widać?
- Mateczniki: czy zerwałeś je 9tego dnia i od razu poddałeś matkę?
- Osierocenie: czy w rodzinie bez czerwiu trwał co najmniej 48–72 godziny?
- Uwolnienie: czy matka wyszła z klateczki sama, a pszczoły nie atakowały
klateczki?
- Po przyjęciu:*czy mateczniki nie są przejściowym konfliktem, który minie wraz
z wymianą pokolenia pszczół?
Adam Manyś zakończył wykład opisem własnej hodowli: cztery pasieczyska, cztery
kojarzenia krzyżowo daje wybitne matki użytkowe, które mają być mieszańcami
pierwszego pokolenia. To ta sama zasada, którą poleca pszczelarzom, tylko w
skali hodowli. Wynik matki zależy od trutni, z którymi kojarzy się jej linia, i
od tego, czy w rodzinie, do której trafia.
Źródła:
- Adam Manyś, w wykładzie dla koła pszczelarzy w Sicienko pod patronat Pomorsko-Kujawski Związku Pszczelarzy w
Bydgoszczy (wydarzenie z 6 października 2026 r.) (https://www.youtube.com/watch?v=C3uEgDQOSCA)
- Buckfast Abbey, historia pszczół i pasieki opactwa: [buckfast.org.uk/bees](https://www.buckfast.org.uk/bees/)
- University of Arizona, Africanized Honey Bee Information Sheet 15: [cales.arizona.edu](https://cales.arizona.edu/pubs/insects/ahb/inf15.html)
- B.P. Oldroyd, R.D. Goodman, Inbreeding and heterosis in queen bees in
relation to brood area and honey production, Australian Journal of Agricultural
Research 39 (1988), 959–964: [publish.csiro.au](https://www.publish.csiro.au/AR/AR9880959)
- J. Woyke, badania nad diploidalnymi trutniami u matek kojarzonych z braćmi, V
Kongres IUSSI, Tuluza 1965: [PDF](https://dictionnaire-amoureux-des-fourmis.fr/UIEIS-IUSSI/Actes-SF-UIEIS/COMPTES-RENDUS-Ve-CONGRES-UIEIS-Toulouse1965/Congres-Toulouse-1965-Woyke.pdf)
- Penn State Extension, Honey Bee Genetics Basics: [extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/honey-bee-genetics-basics)
- A. Tofilski, K. Czekońska, Emergency queen rearing in honeybee colonies with
brood of known age, Apidologie 35 (2004), 275–282: [apidologie.org](https://www.apidologie.org/10.1051/apido:2004014)
- The Remarkable Honey Bee: mating and the benefits of polyandry, American Bee
Journal (dane D.R. Tarpy’ego o liczbie trutni kojarzących się z matką): [americanbeejournal.com](https://americanbeejournal.mydigitalpublication.com/articles/the-remarkable-honey-bee-mating-and-the-benefits-of-polyandry)
- UC Davis, Requeening: [cambp.ucdavis.edu](https://cambp.ucdavis.edu/knowledge-base/requeening)
- The Apiarist, Drone laying workers: [theapiarist.org](https://www.theapiarist.org/drone-laying-workers/)