„Jak osiągnąć sukces w pasiece oraz stuprocentowe przyjmowanie matek w pasiece”

Adam Manyś z Pszczeli Park podsumowuje najczęstsze problemy które słyszy od pszczelarzy, którzy przyjeżdżają do niego po matki pszczele. Za tym zdaniem kryje się zwykle jedna z dwóch historii: Kilka lat kupowania matek tej samej linii,  „matki były dobre a po kilku latach są coraz gorsze”. Nie mogę poddać matki, jaka jest przyczyna takiego stanu rzeczy.

Na wykładzie dla koła pszczelarzy w Sicienko pod patronat  Pomorsko-Kujawski Związku Pszczelarzy w Bydgoszczy (wydarzenie z 6 października 2026 r.) właściciel Pasieki Hodowlanej Pszczeli Park, który od 20 lat prowadzi pasiekę hodowlaną, wskazał dwa problemy, które najczęściej widzi w pasiekach: brak świadomego doboru linii i nieskuteczne poddawanie matek. Mają wspólny mianownik. W obu przypadkach o wyniku decyduje pszczelarz, a winę zbiera matka.
Jakość matki to połowa wyniku. Drugą połowę ustalają dwie decyzje pszczelarza: z jakimi trutniami zestawi jej linię i jak wprowadzi ją do rodziny.

Poniżej najważniejsze wnioski z wykładu. Tam, gdzie się dało, sprawdziliśmy je w literaturze. Tam, gdzie hodowca opiera się na własnej praktyce, piszemy to wprost.

Część 1. Genetyka: kiedy problemem jest dobór rodzicielski linii, a nie matka.

Należy pamiętać  że Heterozja działa w pierwszym pokoleniu:
Heterozja, czyli bujność mieszańców, to przewaga potomstwa dwóch niespokrewnionych linii nad każdą z linii rodzicielskich. U pszczół może dotyczyć zdrowotności, plenności, dynamiki rozwoju, a także miodności.

Zanim się na nią postawi, trzeba wiedzieć dwie rzeczy:
- Efekt zależy od kojarzenia i od cechy. W australijskim doświadczeniu Oldroyda i Goodmana (1988) rodziny z matkami mieszańcowymi miały więcej czerwiu, a same matki żyły dłużej niż matki z linii wsobnych (czystych rasowo), ale zbiór miodu się nie różnił. W innych badaniach jedne krzyżówki dawały wyraźny wzrost miodności, inne żaden albo spadek.
- Najsilniejsza heterozja występuje w pierwszym pokoleniu mieszańców (F1). W kolejnych pokoleniach słabnie, więc trzeba ją odtwarzać, krzyżując linie od nowa.

Z tej drugiej obserwacji wynika schemat doboru linii opisany dalej.
Buckfast i Afrykańska w Brazylii: dwa krzyżowania, dwa przeciwstawne skutki

Hodowca pokazuje heterozję na dwóch przykładach z historii pszczelarstwa.
Brat Adam i Buckfast. W 1916 roku do opactwa Buckfast w Anglii dotarła tzw. Choroba akarioza (Acarapis woodi) z wyspy Isle of Wight. Według strony opactwa z 45 rodzin w klasztornej pasiece padło 29. Przetrwały rodziny z domieszką pszczoły włoskiej i kraińskiej, a nie czyste miejscowe pszczoły czarne środkowoeuropejskie (Apis mellifera mellifera). Brat Adam (Karl Kehrle) uznał to za wskazówkę i przez kolejne dekady celowo łączył cechy różnych ras. Tak powstał Buckfast. Późniejsze linie, w tym linia Elgon oparta na górskiej pszczole monticola, kontynuują to podejście.

Prof. Warwick Estevam Kerr i pszczoły afrykanizowane. W 1956 roku brazylijski genetyk sprowadził matki pszczoły afrykańskiej (Apis mellifera scutellata), żeby uzyskać pszczołę wydajniejszą w tropikach niż pszczoły europejskie. W 1957 roku z pasieki doświadczalnej pod Rio Claro uciekło 26 rojów. Cechy afrykańskie, przede wszystkim silna obronność i rojliwość, przeważyły. Mieszańce rozprzestrzeniły się przez Amerykę Południową i Środkową aż do południa Stanów Zjednoczonych.

W wykładzie ten przypadek występuje jako „heterozja negatywna”. Precyzyjniej byłoby mówić o niekontrolowanym krzyżowaniu, w którym dominowały niepożądane cechy jednej z ras. Wniosek dla pasieki jest jednak ten sam: krzyżowanie to narzędzie, a nie gwarancja. Liczy się, co z czym się kojarzy i czy ktoś nad tym panuje.

Chów wsobny (Inbred): problem zwykłej pasieki:

Buckfast i Brazylia to historie z podręczników. W codziennej praktyce częściej zdarza się sytuacja odwrotna: zbyt bliskie pokrewieństwo, czyli chów wsobny.
U pszczół jego skutki widać bardzo konkretnie. O płci decyduje jeden gen (csd), występujący w wielu wariantach. Samica rozwija się z zapłodnionego jaja tylko wtedy, gdy oba warianty są różne. Jeśli są takie same, powstaje diploidalny truteń, którego robotnice usuwają kilka godzin po wylęgu larwy. Gdy matka i trutnie, z którymi się kojarzyła, są spokrewnieni, takich par przybywa.

Pokazał to polski badacz Prof. Jerzy Woyke w latach 60. XX wieku. U matek kojarzonych z braćmi mniej więcej połowa larw w komórkach pszczelich okazywała się diploidalnymi trutniami, które robotnice zjadały. W ulu wygląda to jak dziurawy, „rozstrzelony” czerw: puste komórki między zasklepionymi komórkami. Hodowca dodaje, że chów wsobny zwiększa też podatność rodzin na choroby  i zmniejsza żywotność.

Dziurawy czerw to nie diagnoza. Podobny obraz dają choroby czerwiu, źle unasienniona lub stara matka, a w liniach higienicznych także usuwanie zamierającego czerwiu i poczwarek porażonych przez warrozę. Na ten ostatni efekt zwraca uwagę sam hodowca: pszczoły z silną cechą VSH wyrzucają wszystko, co zamiera, więc ubytki są lepiej widoczne. Zanim obwinisz genetykę, wyklucz te przyczyny.

Jak pszczelarz sam wchodzi w chów wsobny?
Scenariusz, który hodowca zna z rozmów z klientami: rok po roku kupują matki tej samej linii, często od tego samego dostawcy. Jeśli są to matki nieunasiennione (N), unasienniają się w ich pasiece, a trutnie w tej pasiece pochodzą od matek kupionych w poprzednich sezonach. Czyli od sióstr i kuzynek nowych matek. Według hodowcy chów wsobny może się w ten sposób pojawić już w drugim roku.

Nie każda pasieka jest narażona w tym samym stopniu. Matka kojarzy się średnio z kilkunastoma trutniami, a trutnie latają na trutowiska oddalone nawet o kilka kilometrów. W okolicy z wieloma pasiekami obce trutnie rozcieńczają wpływ własnych. Najbardziej narażone są pasieki położone w izolacji i te, w których większość rodzin pochodzi od jednej matki. Problem nie ogranicza się do kupowanych matek nieunasiennionych. Z tymi samymi trutniami kojarzą się matki z rójek, z cichej wymiany i z własnego wychowu.

Rotacja linii co sezon:
Rozwiązanie, które hodowca stosuje i poleca, opiera się na dwóch faktach. Matkę użytkuje się średnio około trzech lat, a heterozja jest najsilniejsza w pierwszym pokoleniu. Wystarczy więc w kolejnych sezonach nabywać różne, niespokrewnione linie.
By tego uniknąć zaleca stosowanie zakupu matek według opisu: pod nazwą ”A”, następnego roku linia „B”, następnego roku linia „C”, następnego roku linia Meda ”M,” następnego roku  linia ”A”, lub podobny układ na przemiennie. Tak by matki w trzecim roku nie spotkały trutni spokrewnionych.
Nowe matki nie trafiają na trutnie od swoich sióstr i kuzynek, a robotnice w rodzinach są mieszańcami pierwszego pokolenia, czyli tymi, w których heterozja działa najmocniej.

Otwórz osadzoną treść (otwiera się w nowej karcie)


Dwa zastrzeżenia:- Linie muszą być naprawdę niespokrewnione. Trzy różne nazwy handlowe oparte na tym samym materiale wyjściowym to nadal jedna rodzina. Pytaj hodowcę o pochodzenie linii, nie tylko o jej nazwę. - Nie musi to być jedna hodowla. Liczy się brak pokrewieństwa linii, a nie to, gdzie je kupujesz.

Przy wyborze linii hodowca ocenia łagodność, miodność, odporność na choroby i rozwój wiosenny. Ten ostatni ma w Polsce szczególne znaczenie, bo większość pożytków przypada na wiosnę, mniej więcej do akacji pod koniec maja, a lipa bywa kapryśna. Jak dopasować linię do własnych pożytków, opisaliśmy w artykule [Na co zwrócić uwagę przy wyborze linii hodowlanej pszczół].

Otwórz osadzoną treść (otwiera się w nowej karcie)

Przy matkach unasiennionych naturalnie (UN) kojarzenie odbywa się już u hodowcy. W Pszczelim Parku matki unasienniają się w ulikach weselnych na czterech pasieczyskach, gdzie różne linie kojarzone są krzyżowo, tak żeby matki użytkowe były mieszańcami. Rotacja linii w pasiece ma jednak sens także przy matkach unasiennionych naturalnie UN. Trutnie z ich rodzin będą ojcami kolejnych matek w okolicy.

Część 2. Poddawanie matek pszczelich:

Tutaj omawiamy dwie metody, których Adam Manyś używa w swojej pasiece, i błędy, które sam popełniał.

Metoda pierwsza „na rójkę” :
Dla jakich matek stosuje ta metodę? Reprodukcyjnych (MR), których strata kosztuje najwięcej.

Przebieg: Osierocenie około 3 dni; po ok. 3 dniach odebranie całego czerwiu (zostaje ewentualnie ramka z pokarmem lub ciasto) i poddanie matki w klateczce; po kolejnych ok. 3 dniach uwolnienie matki; po kolejnych 2 dniach pszczoły wyjadają ciasto i uwalniają matkę; jak matka podejmie czerwienie wracamy z ramkami z czerwiem.
Co z czerwiem? Na ok. 8 dni wstawiamy do innej rodziny; wraca, gdy nowa matka zacznie czerwić i zostaje zaakceptowana w rodzinie.
Przyjęcia w pasiece hodowcy to ok. 95% do 99,9%
Liczby to obserwacje z pasieki hodowcy, a nie wynik kontrolowanego doświadczenia. Brakujące 5% przy metodzie dziewięciodniowej przypisuje on własnym błędom. Opisujemy je niżej.

-Dlaczego metoda „na rójkę” jest tak skuteczna. Rodzina bez czerwiu nie ma z czego wychować matki ratunkowej, więc nowa matka nie ma konkurencji a pszczoły nie mają wyboru żadnego innego. To sytuacja podobna do roju: pszczoły bez matki i bez czerwiu przyjmują nową matkę wyjątkowo łatwo. Ceną jest praca i przejściowe osłabienie rodziny, dlatego hodowca stosuje tę metodę przy najcenniejszych matkach.
-Na co uważać przy powtarzaniu tej metody. Czerw zabiera się z rodziny osieroconej po około 3 dniach, więc pszczoły mogły już założyć na nim mateczniki ratunkowe. Sprawdź ramki przed przeniesieniem. Przeoczony matecznik wróci do ula razem z czerwiem.

Metoda druga „dziewięciodniowa”:

Dla jakich matek stosuje ta metodę? Głównie do unasiennionych naturalnie (UN).

Przebieg: Osierocenie rodziny około 9 do 11 dni; po tym czasie zerwanie mateczników i poddanie matki w klateczce; po kolejnych ok.2-3 dniach uwolnienie matki; po kolejnych 2 dniach pszczoły wyjadają ciasto i uwalniają matkę; jak matka podejmie czerwienie po około 8 dniach kontroluje czy nie budują mateczników.

-Dlaczego dziewiąty dzień. Pszczoły zakładają mateczniki ratunkowe na młodych larwach. Po 9 dniach od usunięcia matki w ulu nie ma już larw na tyle młodych, żeby wychować z nich nową matkę, a wszystkie założone mateczniki są zasklepione i widoczne. Po ich zerwaniu jedyną matką, jaką rodzina ma, jest ta w klateczce.
Górna granica też ma uzasadnienie. W badaniu Adama Tofilskiego i Krystyny Czekońskiej z krakowskiej Akademii Rolniczej, dziś Uniwersytetu Rolniczego (2004), pszczoły zakładały mateczniki ratunkowe na czerwiu, który w chwili osierocenia miał średnio około 3 dni. Rozwój matki od złożenia jaja do wygryzienia trwał średnio 15,7 dnia, w zakresie od 14 do 18. Pierwsze matki mogą się więc wygryzać około 12 dnia po osieroceniu, a pojedyncze nawet wcześniej. Im dłużej po 9. dniu zwlekasz, tym większe ryzyko, że po ulu może chodzi już młoda matka.

Czas osierocenia wpływa na przychylność pszczół względem matki:Hodowca sprawdzał w swojej pasiece, jak długo rodzina musi pozostawać bez matki. Porównywał 12, 24, 48 i 72 godziny w rodzinach z czerwiem i bez czerwiu. Jego wnioski:
- w rodzinie bez czerwiu minimum to 48–72 godziny, przy takim osieroceniu przyjęcia były praktycznie stuprocentowe,
- w rodzinie z czerwiem najlepiej sprawdziła się metoda dziewięciodniowa.

W literaturze spotyka się różne zalecenia, także poddawanie matki w klateczce wkrótce po usunięciu starej. Obserwacje hodowcy wskazują, że przy cennej matce dłuższe osierocenie jest bezpieczniejsze.

Za krótkie osierocenie nie zawsze kończy się zabiciem matki. Pszczoły mogą ją pogryźć i uszkodzić, a po pewnym czasie wymienić jako wadliwą. Pszczelarz widzi wtedy „słabą matkę od hodowcy”, chociaż przyczyna leżała w jego ulu.

Druga matka w ulu:
Najczęstszą przyczyną nieudanych poddań, jaką hodowca znajdował w swojej praktyce, jest druga matka w ulu. Zwykle mała i przypadkowa, taka, której nikt się nie spodziewa. Może pojawić się na trzy sposoby:
1. Przeoczony matecznik. Mateczniki ratunkowe bywają małe, umieszczone na środku plastra i łatwo je pomylić z zasklepem trutowym.
2. Mateczniki zerwane za wcześnie. Jeśli w ulu są jeszcze młode larwy, pszczoły odciągną nowy matecznik.
3. Matka z zewnątrz. Młode, nieunasiennione matki wracające z lotów godowych potrafią wejść do obcego ula. W pasiece hodowlanej, pełnej ulików weselnych, zdarza się to tak często, że hodowca zakłada osieroconym rodzinom kratę odgrodową na wylotek.

- Matka, której nie dało się znaleźć. W pułapkę z punktu 2 hodowca wpadł sam. Zerwał mateczniki za wcześnie, rano, a matkę poddał dopiero wieczorem, kiedy ją przywiózł. Pszczoły odciągnęły mały matecznik, który wyglądał jak czerw trutowy. Wygryzła się z niego drobna, ciemna matka wielkości robotnicy, czerwiąca wyłącznie jajami trutowymi (matka trutowa). Hodowca stracił na niej trzy matki unasiennione. Znalazł ją dopiero pod koniec października, po kilkudziesięciu godzinach spędzonych przy tej jednej rodzinie.

Żeby odciągnąć nowy matecznik, pszczoły potrzebują młodej larwy. Ryzyko wynika więc nie tylko z samych kilku godzin zwłoki, ale przede wszystkim, że przed 9tym dniem takie larwy w ulu jeszcze są. Matki wychowane awaryjnie ze starszych larw bywają drobne i słabo rozwinięte. Stąd dwie zasady, które działają tylko razem: nie wcześniej niż 9ty dnia oraz zerwanie mateczników i poddanie matki podczas jednego otwarcia ula.

- Matka, która nie chciała wyjść z klateczki. Druga historia hodowcy: ciasto było wyjedzone, pszczoły wchodziły do klateczki, a matka z niej nie wychodziła. Hodowcy się spieszyło, więc wypuścił ją ręcznie na plaster. Następnego dnia leżała martwa na dnie ula. Okazało się że po ulu chodziła druga matka.
Matka, która nie chce opuścić otwartej klateczki, sygnalizuje problem. Podobnie pszczoły, które oblepiają klateczkę i gryzą klateczkę. W obu sytuacjach nie uwalniaj matki. Szukaj drugiej matki albo przeoczonych mateczników.

Opisuje prosty test zamiast szukania matki „nie widziałem matki”:
Pszczelarze, którzy przyjeżdżają do hodowcy po matki, często są pewni, że  ich ul jest bezmateczny: nie ma czerwiu „ani matki nie widzieli”. Odpowiedź Adama Manysia: to, że nie widziałeś matki, nie znaczy, że jej nie ma. Matka przed unasiennieniem jest mała i ruchliwa, a każda matka się chowa, na przykład między beleczkami ramek a węzą.

Doradza żeby zamiast szukać, zrobić test:
1. Wstaw do ula ramkę z jajami i młodymi larwami z innej rodziny.
2. Po dwóch dniach sprawdź, co się na niej znajduje , czy są mateczniki.
3. Jeśli są mateczniki, rodzina nie ma matki i można przejść do poddawania.
4. Jeśli mateczników nie ma, w ulu jest jakaś matka. Nowej matki nie poddawaj.

Hodowca omówił ten test na końcu wykładu, ale uważa, że od niego powinno się zaczynać każde poddawanie matki pszczelej.

Gdy matki nie da się znaleźć można połączyć z inną rodziną: Na matkę trutową albo matkę niewiadomego pochodzenia, której nie sposób znaleźć, hodowca zna jeden skuteczny sposób: połączenie z rodziną, która ma dobrą, czerwiącą matkę. Z jego obserwacji pszczoły zostają przy wartościowej matce, a niechciana matka zostaje wyeliminowana. W ten sposób rozwiązał też problem z opisaną wyżej matką trutową.

Zasady, o których należy pamiętać przy łączeniu rodzin:
- łącz wieczorem;
- pszczoły z rodziny bezwartościowej strząśnij przed wylotek rodziny z dobrą matką;           - otwórz wylotek żeby przyspieszyć łączenie;
- poganiaj je do wylotka tak, żeby całe łączenie zamknęło się w godzinie;
- jeśli trwa to dłużej, rano możesz zastać pszczoły, które się wzajemnie zagryzły.

Z dwóch słabych rodzin powstaje jedna silna, a z pasieki znikają matki wadliwe i niewiadomego pochodzenia.

Część 3. Mateczniki po przyjęciu to jeszcze nie wyrokMatka przyjęta czerwi, a pszczoły zakładają mateczniki na jej czerwiu. Pierwszy odruch: matka jest słaba, trzeba ją wymienić.
Hodowca opowiada historię, kiedy uczył się pszczelarstwa. Do nasypanej rójki z miejscowych pszczół, mieszańców pszczoły środkowoeuropejskiej, poddali matkę kraińską sprowadzoną z Niemiec, prawdopodobnie z linii Sklenar. Matka została przyjęta i czerwiła, ale pszczoły raz po raz zakładały mateczniki na jej czerwiu. Zrywali je co dziewięć dni, aż jej córki osiągnęły około 12 dni życia i przejęły prace w ulu. Wtedy pszczoły same ścięły mateczniki, a matka czerwiła dalej bez problemów.

Robotnica rozwija się 21 dni, do tego 12 dni życia, czyli ponad miesiąc od rozpoczęcia czerwienia. Tyle cierpliwości wymagała matka, która na pierwszy rzut oka wyglądała na „nie wartościową”.
Hodowca tłumaczy to konfliktem rasowym między starymi rasami pszczoły a matką innej rasy. Zaznacza jednak, że podobne zachowanie widywał także przy poddawaniu matek siostrzanych, więc rasa nie jest jedynym wyjaśnieniem. Wniosek praktyczny nie zależy od przyczyny. Jeśli matka czerwi prawidłowo, mateczniki w pierwszych tygodniach po poddaniu zrywaj i daj rodzinie czas na wymianę pokolenia pszczół. Inaczej jest, gdy matka czerwi słabo albo ma ślady pogryzienia. Wtedy wymiana przez pszczoły może mieć uzasadnienie.

Podsumowanie:

Zanim uznasz matkę za słabą lub wadliwą.
Zanim zgłosisz hodowcy, że matka się nie sprawdziła, sprawdź:
- Linie: czy w ostatnich latach do pasieki trafiały matki różnych, niespokrewnionych linii?
- Czerw: czy dziurawy czerw nie ma innej przyczyny, takiej jak choroba, warroza   destruktor czy słabe unasiennienie?
- Bezmateczność: czy potwierdził ją test ramki, a nie to, że matki nie było widać?
- Mateczniki: czy zerwałeś je 9tego dnia i od razu poddałeś matkę?
- Osierocenie: czy w rodzinie bez czerwiu trwał co najmniej 48–72 godziny?
- Uwolnienie: czy matka wyszła z klateczki sama, a pszczoły nie atakowały klateczki?
- Po przyjęciu:*czy mateczniki nie są przejściowym konfliktem, który minie wraz z wymianą pokolenia pszczół?

Adam Manyś zakończył wykład opisem własnej hodowli: cztery pasieczyska, cztery kojarzenia krzyżowo daje wybitne matki użytkowe, które mają być mieszańcami pierwszego pokolenia. To ta sama zasada, którą poleca pszczelarzom, tylko w skali hodowli. Wynik matki zależy od trutni, z którymi kojarzy się jej linia, i od tego, czy w rodzinie, do której trafia.

 Źródła:
- Adam Manyś, w wykładzie dla koła pszczelarzy w Sicienko pod patronat  Pomorsko-Kujawski Związku Pszczelarzy w Bydgoszczy (wydarzenie z 6 października 2026 r.) (https://www.youtube.com/watch?v=C3uEgDQOSCA)
- Buckfast Abbey, historia pszczół i pasieki opactwa: [buckfast.org.uk/bees](https://www.buckfast.org.uk/bees/)
- University of Arizona, Africanized Honey Bee Information Sheet 15: [cales.arizona.edu](https://cales.arizona.edu/pubs/insects/ahb/inf15.html)
- B.P. Oldroyd, R.D. Goodman, Inbreeding and heterosis in queen bees in relation to brood area and honey production, Australian Journal of Agricultural Research 39 (1988), 959–964: [publish.csiro.au](https://www.publish.csiro.au/AR/AR9880959)
- J. Woyke, badania nad diploidalnymi trutniami u matek kojarzonych z braćmi, V Kongres IUSSI, Tuluza 1965: [PDF](https://dictionnaire-amoureux-des-fourmis.fr/UIEIS-IUSSI/Actes-SF-UIEIS/COMPTES-RENDUS-Ve-CONGRES-UIEIS-Toulouse1965/Congres-Toulouse-1965-Woyke.pdf)
- Penn State Extension, Honey Bee Genetics Basics: [extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/honey-bee-genetics-basics)
- A. Tofilski, K. Czekońska, Emergency queen rearing in honeybee colonies with brood of known age, Apidologie 35 (2004), 275–282: [apidologie.org](https://www.apidologie.org/10.1051/apido:2004014)
- The Remarkable Honey Bee: mating and the benefits of polyandry, American Bee Journal (dane D.R. Tarpy’ego o liczbie trutni kojarzących się z matką): [americanbeejournal.com](https://americanbeejournal.mydigitalpublication.com/articles/the-remarkable-honey-bee-mating-and-the-benefits-of-polyandry)
- UC Davis, Requeening: [cambp.ucdavis.edu](https://cambp.ucdavis.edu/knowledge-base/requeening)
- The Apiarist, Drone laying workers: [theapiarist.org](https://www.theapiarist.org/drone-laying-workers/)