N, UN, MR — różnice w praktyce. Jaką matkę pszczelą wybrać?

N, UN, MR — różnice w praktyce. Jaką matkę pszczelą wybrać?

Przeglądając ofertę matek pszczelich, można spotkać oznaczenia N, UN i MR. Dla doświadczonego hodowcy są one czytelne, ale początkujący pszczelarz może mieć problem z oceną, za co właściwie płaci i który wariant będzie odpowiedni do jego pasieki.

Najważniejsza różnica dotyczy etapu, na którym znajduje się matka, sposobu jej unasiennienia oraz przeznaczenia hodowlanego. Nie działa tu prosta zasada „im droższa matka, tym więcej miodu”. Każdy z wariantów służy do czegoś innego.

W praktyce skróty nie są też całkowicie ujednolicone między hodowlami. Spotyka się np. N lub NU dla matek nieunasiennionych oraz UNC dla matek naturalnie unasiennionych i czerwiących. W przypadku materiału hodowlanego można znaleźć określenia MR, RN, RC lub po prostu „matka hodowlana/reprodukcyjna”. Dlatego zawsze warto czytać pełny opis produktu, a nie kierować się wyłącznie skrótem.

Najkrócej: czym różnią się N, UN i MR?

To jednak dopiero początek różnic.

Matka N — nieunasienniona

N oznacza matkę nieunasiennioną, czyli młodą królową, która nie odbyła jeszcze skutecznych lotów godowych.

Po poddaniu jej do rodziny nie zacznie od razu normalnie czerwić. Najpierw musi osiągnąć dojrzałość, odbyć lot lub loty godowe, unasiennić się, a następnie rozpocząć składanie jaj.

I właśnie tutaj znajduje się zarówno największa zaleta, jak i największe ryzyko tego wariantu.

Naturalne unasiennianie zależy między innymi od pogody, obecności odpowiedniej liczby dojrzałych trutni oraz warunków panujących w okolicy. Fachowe źródła pszczelarskie podają, że w dobrych warunkach cały etap dojrzewania, lotów godowych i rozpoczęcia czerwienia może zająć około dwóch tygodni. Niekorzystna pogoda może ten proces utrudnić lub opóźnić.

Drugą kwestią jest genetyka. Znamy pochodzenie matki, ale jeśli unasienni się ona swobodnie na zwykłym pasieczysku, nie mamy pełnej kontroli nad tym, z jakimi trutniami się skojarzy. Dlatego potomstwo nie musi powtarzać wszystkich cech, z którymi kojarzymy linię matczyną. Kontrola strony ojcowskiej jest możliwa np. na odpowiednio izolowanym trutowisku lub poprzez inseminację instrumentalną.

Kiedy warto wybrać N?

Matka nieunasienniona ma sens przede wszystkim wtedy, gdy pszczelarz rozumie proces unasienniania i akceptuje związane z nim ryzyko. To dobry wybór przy większej liczbie odkładów, własnym systemie wychowu matek albo wtedy, gdy chcemy unasienniać materiał w określonych warunkach.

Dla osoby zakładającej pierwszą pasiekę N nie zawsze jest najlepszym miejscem na oszczędność. Niższa cena zakupu oznacza, że część ryzyka i pracy przejmuje sam pszczelarz.

Warto przy tym podkreślić: N nie oznacza matki gorszej jakości. Jest to po prostu matka sprzedawana na wcześniejszym etapie.

Matka UN — unasienniona naturalnie

UN oznacza matkę unasiennioną naturalnie. Odbyła ona loty godowe i została unasienniona przez trutnie w naturalnych warunkach.

Dla większości pasiek użytkowych jest to najbardziej uniwersalny wariant.

Pszczelarz nie musi już czekać na skuteczne odbycie lotów godowych w swojej pasiece, a ryzyko związane z samym procesem unasienniania przejął wcześniej hodowca. W zależności od sposobu sprzedaży matka może być również sprawdzona pod kątem rozpoczęcia czerwienia.

I tutaj pojawia się ważny szczegół zakupowy: „unasienniona” i „unasienniona, czerwiąca ze sprawdzonym czerwieniem” nie zawsze znaczą dokładnie to samo. Profesjonalne hodowle często rozróżniają te kategorie osobno. Warto więc sprawdzić w opisie oferty, czy matka rozpoczęła już czerwienie.

Naturalne unasiennienie nie zawsze oznacza kontrolowane pochodzenie ojcowskie

To jeden z najważniejszych niuansów przy zakupie UN.

Jeżeli matka odbywa loty godowe na zwykłym pasieczysku, hodowca nie ma pełnej kontroli nad każdym trutniem, z którym się unasienni. Zupełnie inną sytuacją jest naturalne unasiennianie na odpowiednio izolowanym trutowisku, gdzie strona ojcowska może być znacznie lepiej kontrolowana.

Dlatego samo hasło „UN” nie mówi jeszcze wszystkiego o wartości hodowlanej matki.

Do pasieki nastawionej przede wszystkim na produkcję miodu pełna kontrola rodowodu ojcowskiego często nie jest jednak najważniejszym kryterium. Znacznie istotniejsze mogą być sprawdzone cechy danej linii, jakość wychowu matki, zdrowotność materiału oraz dopasowanie pszczół do warunków i pożytków występujących w okolicy.

Dla kogo UN?

To najczęściej najbardziej praktyczny wybór dla początkującego pszczelarza, właściciela niewielkiej pasieki, osoby wymieniającej starą matkę oraz przy tworzeniu odkładów.

Jeżeli celem jest przede wszystkim prowadzenie silnej rodziny użytkowej, a nie własna praca hodowlana, zazwyczaj nie ma potrzeby sięgania od razu po kosztowny materiał reprodukcyjny.

Matka MR — reprodukcyjna

Przy MR zmienia się cel zakupu.

Matki reprodukcyjnej nie kupuje się przede wszystkim po to, aby postawić ją w jednym ulu produkcyjnym i zebrać z niego więcej miodu. Jej największą wartością jest materiał genetyczny, który można dalej reprodukować.

W fachowej nomenklaturze spotyka się również określenie „matka hodowlana”. Literatura pszczelarska opisuje ją jako matkę przeznaczoną do oceny i selekcji oraz do odchowu matek-córek, które następnie trafiają do rodzin użytkowych.

W hodowli szczególnego znaczenia nabiera kontrola obu stron kojarzenia. Dlatego materiał reprodukcyjny może pochodzić z kontrolowanego unasienniania, np. poprzez inseminację instrumentalną albo odpowiednio prowadzone trutowisko. Inseminacja pozwala świadomie dobierać materiał matczyny i ojcowski, co jest podstawowym narzędziem pracy hodowlanej.

Nie należy jednak zakładać, że każdy sprzedawca pod skrótem MR rozumie dokładnie taki sam produkt. Przy zakupie materiału reprodukcyjnego warto sprawdzić pochodzenie matki, sposób unasiennienia, dokumentację rodowodową, zakres prowadzonej selekcji oraz to, czy czerwienie zostało sprawdzone.

Kiedy zakup MR ma sens?

Przede wszystkim wtedy, kiedy chcemy wychowywać własne matki-córki.

Jedna wartościowa matka hodowlana może stać się źródłem materiału dla wielu kolejnych matek użytkowych. Wtedy wyższy koszt zakupu rozkłada się na znacznie większą część pasieki.

Jeżeli natomiast kupimy MR wyłącznie po to, aby pracowała jak zwykła matka użytkowa w jednym ulu, wykorzystamy tylko niewielką część jej wartości. Płacimy bowiem nie tylko za samą królową, ale przede wszystkim za pochodzenie, selekcję i możliwość dalszej reprodukcji określonego materiału genetycznego.

N czy UN — co wybrać na początek?

Dla większości początkujących pszczelarzy UN będzie rozwiązaniem prostszym i bardziej przewidywalnym.

Przy N trzeba uwzględnić loty godowe, pogodę, obecność trutni, czas do rozpoczęcia czerwienia oraz możliwość utraty matki. Pszczelarz otrzymuje więc tańszy materiał, ale bierze na siebie kolejny etap procesu.

Przy UN ten etap odbył się już u hodowcy.

Nie oznacza to, że doświadczony pszczelarz powinien zawsze wybierać UN. Jeżeli prowadzi dużą liczbę odkładów, posiada odpowiednie zaplecze albo świadomie prowadzi własne unasiennianie, zakup N może być ekonomicznie bardzo uzasadniony.

A kiedy przejść na MR?

W momencie, gdy przestajemy jedynie utrzymywać pszczoły, a zaczynamy świadomie prowadzić własną reprodukcję materiału.

Jeżeli w pasiece chcemy regularnie wychowywać dziesiątki matek-córek, porównywać rodziny, selekcjonować określone cechy i budować własną populację użytkową, dobre źródło materiału hodowlanego zaczyna mieć ogromne znaczenie.

MR nie jest więc „wersją premium UN”. To po prostu inne narzędzie przeznaczone do innego zadania.

Ciekawostka: jedna matka, wielu ojców

Naturalne unasiennianie pszczół jest znacznie bardziej złożone, niż może się wydawać początkującemu pszczelarzowi.

Matka pszczela podczas krótkiego okresu reprodukcyjnego na początku życia może kopulować z wieloma trutniami. Następnie przechowuje nasienie przez kolejne lata w specjalnym narządzie — zbiorniczku nasiennym, czyli spermatece.

Przegląd badań dotyczących biologii rozrodu pszczoły miodnej podaje, że w spermatece matki może znajdować się około 5–6 milionów plemników. Są one później wykorzystywane stopniowo przy zapładnianiu jaj przez cały okres reprodukcyjnego życia królowej.

To również wyjaśnia, dlaczego strona ojcowska ma tak duże znaczenie. Robotnice znajdujące się w jednej rodzinie nie muszą mieć tego samego ojca, a różnorodność genetyczna wewnątrz rodziny jest naturalną cechą biologii pszczoły miodnej.

Co naprawdę warto sprawdzić przed zakupem matki?

Niezależnie od tego, czy wybieramy N, UN czy MR, przed zakupem warto ustalić kilka rzeczy:

• co dokładnie oznacza dany skrót u konkretnego hodowcy;
• jaka jest rasa, linia i pochodzenie materiału;
• w przypadku UN — gdzie i w jaki sposób odbywało się unasiennianie oraz czy matka ma sprawdzone czerwienie;
• w przypadku MR — jakie jest pochodzenie strony matczynej i ojcowskiej oraz jaka dokumentacja towarzyszy matce;
• jakie cechy były rzeczywiście przedmiotem selekcji;
• czy charakterystyka danej linii odpowiada warunkom pożytkowym oraz sposobowi prowadzenia naszej pasieki.

To znacznie lepsze kryteria niż sama cena.

N, UN czy MR? Podsumowanie

Jeżeli potrzebujesz matki do zwykłej rodziny użytkowej i zależy Ci na prostym rozwiązaniu, UN jest zazwyczaj najbardziej uniwersalnym wyborem.

Jeżeli masz doświadczenie, własne odkłady lub warunki do naturalnego unasienniania i akceptujesz związane z tym ryzyko, N może być rozwiązaniem ekonomicznym i elastycznym.

Jeżeli natomiast zamierzasz prowadzić wychów własnych matek i zależy Ci na świadomej pracy z genetyką, wtedy uzasadnienie ma MR — matka reprodukcyjna.

Najważniejsze jest więc nie pytanie: „która matka jest najlepsza?”, lecz:

co chcę z tą matką zrobić?

To właśnie odpowiedź na to pytanie powinna decydować o wyborze.