N, UN, MR — Jaką matkę pszczelą wybrać?
Różnice między matkami N, UN i MR — etap rozwoju, sposób unasiennienia i przeznaczenie hodowlane.
N, UN, MR — różnice w praktyce. Jaką matkę pszczelą wybrać?
Przeglądając ofertę matek pszczelich, można spotkać oznaczenia N, UN i MR. Dla doświadczonego hodowcy są one czytelne, ale początkujący pszczelarz może mieć problem z oceną, za co właściwie płaci i który wariant będzie odpowiedni do jego pasieki.
Najważniejsza różnica dotyczy etapu, na którym znajduje się matka, sposobu jej unasiennienia oraz przeznaczenia hodowlanego. Nie działa tu prosta zasada doboru „im droższa matka, tym więcej miodu”. Każdy z wariantów służy do innych celów.
W praktyce skróty nie są też całkowicie ujednolicone między hodowlami. Spotyka się np. N lub NU dla matek nieunasiennionych oraz UNC dla matek naturalnie unasiennionych i czerwiących. W przypadku materiału hodowlanego można znaleźć określenia MR, RN, RC lub po prostu „matka hodowlana/reprodukcyjna”. RN – matka reprodukcyjna unasienniona naturalnie, RC – matka reprodukcyjna unasienniona sztucznie (Inseminowana) ze sprawdzonym czerwieniem. Dlatego zawsze warto czytać pełny opis produktu, a nie kierować się wyłącznie skrótem.
Najkrócej:
czym różnią się matki w danym wariancie N, UN i MR?
| Wariant | Co oznacza? | Dla kogo? | Najważniejsza cecha |
|---|---|---|---|
| N | matka nieunasienniona | pszczelarze mający warunki i doświadczenie do jej unasiennienia | najniższy koszt, ale wynik unasiennienia pozostaje przed nami |
| UN | matka unasienniona naturalnie | większość pasiek użytkowych, także początkujący | gotowa do znacznie szybszego wykorzystania w rodzinie |
| MR | matka reprodukcyjna / hodowlana | hodowcy chcący wychowywać własne matki-córki | wartość przede wszystkim genetyczna i hodowlana |
To jednak dopiero początek różnic.
Matka N — nieunasienniona
N oznacza matkę nieunasiennioną, czyli młodą królową, która nie odbyła jeszcze lotu godowego.
Po poddaniu jej do rodziny nie zacznie od razu normalnie czerwić. Najpierw musi osiągnąć dojrzałość, odbyć lot lub loty godowe, unasiennić się, a następnie rozpocząć składanie jaj.
I właśnie tutaj znajduje się zarówno największa zaleta, jak i największe ryzyko tego wariantu.
Naturalne unasiennianie zależy między innymi od pogody, obecności odpowiedniej liczby dojrzałych trutni oraz warunków panujących w okolicy. Fachowe źródła pszczelarskie podają, że w dobrych warunkach cały etap dojrzewania, lotów godowych i rozpoczęcia czerwienia zajmuje matce od dwóch do nawet czterech tygodni. Niekorzystna pogoda może ten proces utrudnić lub opóźnić.
Drugą kwestią jest genetyka. Znamy pochodzenie matki, ale jeśli unasienni się ona swobodnie na zwykłym pasieczysku, nie mamy pełnej kontroli nad tym, z jakimi trutniami się skojarzy. Dlatego potomstwo nie musi powtarzać wszystkich cech, z którymi kojarzymy linię matczyną. Kontrola strony ojcowskiej jest możliwa np. na odpowiednio izolowanym trutowisku lub poprzez inseminację instrumentalną. Biorąc pod uwagę że matki unasiennione naturalnie najlepiej sprawują się jako matki użytkowe jest to korzystny wariant.
Kiedy warto wybrać N?
Matka nieunasienniona ma sens przede wszystkim wtedy, gdy pszczelarz rozumie proces unasienniania i akceptuje związane z nim ryzyko (możliwą stratę podczas lotu). To dobry wybór przy większej liczbie odkładów, własnym systemie wychowu matek albo wtedy, gdy chcemy unasienniać materiał w określonych warunkach.Przy matkach nie unasiennionych-N należy pamiętać o bardzo ważnej zasadzie genetycznej tak zwanej heterozji. Przy tych matkach nabywanych w obrębie jednej linii rok po roku może wystąpić kazirodztwo czyli efekt przeciwny do heterozji.
Warto przy tym podkreślić: N nie oznacza matki gorszej jakości. Jest to po prostu matka sprzedawana na wcześniejszym etapie.
Matka UN — unasienniona naturalnie
UN oznacza matkę unasiennioną naturalnie. Odbyła ona loty godowe i została unasienniona przez trutnie w naturalnych warunkach.
Dla większości pasiek produkcyjnych jest to najbardziej korzystny wybór.
Pszczelarz nie musi już czekać na skuteczne odbycie lotów godowych w swojej pasiece, a ryzyko związane z samym procesem unasienniania przejął hodowca. Matka w tym wariancie jest sprzedawana po podjęciu czerwienia więc gwarantuje szybkie podjęcie czerwienia.
Tu po stronie hodowcy jest dobieranie linii ojcowskiej na pasieczysku z naturalnym unasienianiem, tak by kontrolować skutki genetyczne kojarzenia pszczół nawet bez użycia sztucznej inseminacji. Kluczem do sukcesu jest wysycenie terenu pożądanymi trutniami oraz doskonała znajomość biologii pszczół. W takich warunkach doprowadza się do najkorzystniejszej "Heterozji".
Naturalne unasiennienie nie zawsze oznacza stuprocentowe kontrolowane pochodzenie ojcowskie
To jeden z najważniejszych niuansów przy zakupie UN.
Jeżeli matka odbywa loty godowe na pasieczysku, hodowca nie ma pełnej kontroli nad każdym trutniem, z którym się unasienni. Przy wysyceniu odpowiednimi trutniami miejsca kopulacji, uzyskujemy najlepsze unasienienie z najkorzystniejszym krzyżowaniem ojcowskim.
Do pasieki nastawionej przede wszystkim na produkcję miodu pełna kontrola rodowodu ojcowskiego często nie jest najważniejszym kryterium. Znacznie istotniejsze mogą być sprawdzone cechy danej linii, jakość wychowu matki, zdrowotność materiału oraz dopasowanie pszczół do warunków i pożytków występujących w okolicy.
Dla kogo UN?
To najbardziej praktyczny wybór dla początkującego pszczelarza, właściciela niewielkiej pasieki, osoby wymieniającej starą matkę oraz przy tworzeniu odkładów.
Jeżeli celem jest przede wszystkim prowadzenie silnej rodziny użytkowej, a nie własna praca hodowlana, zazwyczaj nie ma potrzeby sięgania od razu po kosztowny materiał reprodukcyjny.
Matka MR — reprodukcyjna
Przy MR zmienia się cel zakupu.
Matki reprodukcyjnej nie kupuje się przede wszystkim po to, aby postawić ją w jednym ulu produkcyjnym i zebrać z niego więcej miodu. Jej największą wartością jest materiał genetyczny, który można dalej reprodukować.
W fachowej nomenklaturze spotyka się również określenie „matka hodowlana”. Literatura pszczelarska opisuje ją jako matkę przeznaczoną do oceny i selekcji oraz do odchowu matek-córek, które następnie trafiają do rodzin użytkowych.
W hodowli szczególnego znaczenia nabiera kontrola obu stron kojarzenia. Dlatego materiał reprodukcyjny może pochodzić z kontrolowanego unasienniania, np. poprzez inseminację instrumentalną albo odpowiednio prowadzone trutowisko. Inseminacja pozwala świadomie dobierać materiał matczyny i ojcowski, co jest podstawowym narzędziem pracy hodowlanej.
Nie należy jednak zakładać, że każdy sprzedawca pod skrótem MR rozumie dokładnie taki sam produkt. Przy zakupie materiału reprodukcyjnego warto sprawdzić pochodzenie matki, sposób unasiennienia, dokumentację rodowodową, zakres prowadzonej selekcji oraz to, czy czerwienie zostało sprawdzone.
Kiedy zakup MR ma sens?
Przede wszystkim wtedy, kiedy chcemy wychowywać własne matki-córki.
Jedna wartościowa matka hodowlana może stać się źródłem materiału dla wielu kolejnych matek użytkowych. Wtedy wyższy koszt zakupu rozkłada się na znacznie większą część pasieki.
Jeżeli natomiast kupimy MR wyłącznie po to, aby pracowała jak zwykła matka użytkowa w jednym ulu, wykorzystamy tylko niewielką część jej wartości. Płacimy bowiem nie tylko za samą królową, ale przede wszystkim za pochodzenie, selekcję i możliwość dalszej reprodukcji określonego materiału genetycznego.
N czy UN — co wybrać na początek?
Dla większości początkujących pszczelarzy UN będzie rozwiązaniem prostszym i bardziej przewidywalnym.
Przy N trzeba uwzględnić loty godowe, pogodę, obecność trutni, czas do rozpoczęcia czerwienia oraz możliwość utraty matki. Pszczelarz otrzymuje więc tańszy materiał, ale bierze na siebie kolejny etap procesu.
Przy UN ten etap odbył się już u hodowcy.
Nie oznacza to, że doświadczony pszczelarz powinien zawsze wybierać UN. Jeżeli prowadzi dużą liczbę odkładów, posiada odpowiednie zaplecze albo świadomie prowadzi własne unasiennianie, zakup N może być ekonomicznie bardzo uzasadniony.
A kiedy przejść na MR?
W momencie, gdy przestajemy jedynie utrzymywać pszczoły, a zaczynamy świadomie prowadzić własną reprodukcję materiału.
Jeżeli w pasiece chcemy regularnie wychowywać większą ilość matek-córek, porównywać rodziny, selekcjonować określone cechy i budować własną populację użytkową, dobre źródło materiału hodowlanego zaczyna mieć ogromne znaczenie.
MR nie jest więc „wersją premium UN”. To po prostu inne narzędzie przeznaczone do innego zadania.
Ciekawostka: jedna matka, wielu ojców
Naturalne unasiennianie pszczół jest znacznie bardziej złożone, niż może się wydawać początkującemu pszczelarzowi.
Matka pszczela podczas krótkiego okresu godowego na początku życia może kopulować z wieloma trutniami. Następnie przechowuje nasienie przez kolejne lata w specjalnym narządzie — zbiorniczku nasiennym, czyli spermatece.
Przegląd badań dotyczących biologii rozrodu pszczoły miodnej podaje, że w spermatece matki może znajdować się około 5–6 milionów plemników. Są one później wykorzystywane stopniowo przy zapładnianiu jaj przez cały okres reprodukcyjnego życia królowej.
To również wyjaśnia, dlaczego strona ojcowska ma tak duże znaczenie. Robotnice znajdujące się w jednej rodzinie nie muszą mieć tego samego ojca, a różnorodność genetyczna wewnątrz rodziny jest naturalną cechą biologii pszczoły miodnej.
Co naprawdę warto sprawdzić przed zakupem matki?
Niezależnie od tego, czy wybieramy N, UN czy MR, przed zakupem warto ustalić kilka rzeczy:
- co dokładnie oznacza dany skrót u konkretnego hodowcy;
- jaka jest rasa, linia i pochodzenie materiału;
- w przypadku UN — gdzie i w jaki sposób odbywało się unasiennianie oraz czy matka ma sprawdzone czerwienie;
- w przypadku MR — jakie jest pochodzenie strony matczynej i ojcowskiej oraz jaka dokumentacja towarzyszy matce;
- jakie cechy były rzeczywiście przedmiotem selekcji;
- czy charakterystyka danej linii odpowiada warunkom pożytkowym oraz sposobowi prowadzenia naszej pasieki.
To znacznie lepsze kryteria niż sama cena.
N, UN czy MR? Podsumowanie
Jeżeli potrzebujesz matki do zwykłej rodziny użytkowej i zależy ci na prostym rozwiązaniu, UN jest zazwyczaj najbardziej uniwersalnym wyborem.
Jeżeli masz doświadczenie, własne odkłady lub warunki do naturalnego unasienniania i akceptujesz związane z tym ryzyko, N może być rozwiązaniem ekonomicznym i elastycznym.
Jeżeli natomiast masz zapotrzebowanie na większą ilość matek na dany termin, zamierzasz prowadzić wychów własnych matek i zależy ci na świadomej pracy z genetyką, wtedy uzasadnienie ma MR — matka reprodukcyjna.
Najważniejsze jest więc nie pytanie: „która matka jest najlepsza?”, lecz:
co chcę z tą matką zrobić?
To właśnie odpowiedź na to pytanie powinna decydować o wyborze.